Deze studie is niet zozeer een studie van de Bijbel maar een studie hoe we als kerk aan de sacramenten zijn gekomen en wat de bedoeling was van de sacramenten.

De bedoeling was vooral om ons geloof te bouwen. Hoe dat ging zullen we zien.

De studie is nog niet compleet.

Studievragen

Bij dit onderwerp zou je de volgende vragen kunnen stellen.

Hoe komen we aan het woord sacrament en wat is een sacrament?

Wat is het verschil tussen een sacrament en het houden van de geboden.

Welke ‘sacramenten’ komen in de Bijbel voor?

Waarom is het uitvoeren van een sacrament krachtig?

In het hoofdstuk Lessen staan antwoorden op deze vragen.

Wat is een sacrament?

Het woord sacrament is niet een woord dat in de Bijbel staat. Het is een woord dat in de loop van de tijd in de kerk is zwang is gekomen, maar wat wel verbonden is met dingen, die in de Bijbel staan.

Een sacrament heeft te maken met iets uit de wereld van God dat naar ons toekomt. Iets dat van God naar ons toekomst noemen we heilig. Er komt dus iets heiligs naar ons en dat heeft als doel dat wij daarmee omgaan zoals het is bedoeld.

Het Latijnse woord, waarvan het Nederlandse woord is afgeleid, is sacramentum. Dat woord komt van ‘sacrare’ dat heilig maken, wijden betekent. De Katholieke kerk gebruikt ook wel het woord ‘consecreren’. Dat komt ook van het woord ‘sacrare’.

Het leven hier is voor een groot deel niet heilig, maar kan wel heilig worden door iets dat uit de wereld van God komt. Wat uit de wereld van God komt kan maken dat iets of iemand heilig wordt.

Wat zijn de dingen die uit de wereld van God komen? Dat kan een woord van God uit de Bijbel zijn of een woord dat klinkt door de Heilige Geest. Dat soort woorden kunnen mensen heiligen. Jezus, die nabij komt kan ook een heiligende werking hebben. Je komt daardoor meer in Gods wereld.

Jezus zei: ‘Wordt ziende’ tegen mensen en die mensen werden ziende. Dat was ook iets uit Gods wereld.

Van Gods richtlijnen maken we praktijk

De Bijbel geeft adviezen voor persoonlijke levens en families en ook voor allerlei soorten gemeenschappen.

Gemeenschappen moeten zoiets als ‘wat doen we als we bij elkaar komen’ bepalen. God geeft alleen wat richtingen aan voor samenkomsten, verder kunnen we werken naar eigen inzicht. Zo ontstonden de katholieke en de protestantse kerkdiensten en de evangelische samenkomsten.

Zo ontstonden ook de leiderschapsstructuren voor de gemeenschappen. In protestantse kerken predikanten/dominees, ouderlingen, diakenen en kerkrentmeesters. Wel goed om te bedenken dat het menselijke oplossingen zijn voor het bestuur van een gemeenschap.

De Heilige Geest laat in dezelfde gemeenschappen geestelijke bedieningen bij mensen ontstaan, zoals apostelen, profeten, herders, leraren en evangelisten. Het is goed als deze mensen binnen de gemeenschap ruimte en support krijgen voor hun bedieningen.

Voor het omgaan van de geestelijke dingen in een gemeenschap heeft de katholieke gemeenschap zeven heilige handelingen bepaald, die noemen ze sacramenten zijn. De protestantse gemeenschappen ontstaan uit de katholieke gemeenschappen onderscheiden er twee: de doop in water en het heilig avondmaal.

Verdieping: wat een sacrament is.

In een boek kwam ik deze omschrijving van een sacrament tegen. Sacramenten zijn “Tekens, die werkdadig zijn”.

Hier staan dus twee dingen in: tekens en werkdadig. Tekens zijn opvallende dingen, die ons helpen te begrijpen wat het sacrament is. En werkdadig is wat het uitwerkt.

Tekens zijn zichtbare dingen van onze wereld, die worden ingezet voor handelingen die vanuit de geestelijke wereld zijn aangereikt. Zoals het water bij de doop. En het brood en de wijn bij het avondmaal. Water, brood en wijn zijn gewone aardse dingen, die doordat we ze bewust op aangeven van God kiezen een geestelijke betekenis krijgen. Let op: het het woord ’teken heeft een ‘betekenis’.

Ontwikkeling in de geschiedenis.

De sacramenten en ook de liturgie zijn in de eerste eeuwen van de kerk ontstaan.

Om de ontwikkeling uit te leggen kreeg ik dit beeld. Het Oude Testament en de gewoonten vanuit het Jodendom zijn als een soort gebouw. Daar werd in die eerste eeuwen bijgebouwen bij gemaakt.

Zo werden allerlei geschriften opgesteld, die later het Nieuwe Testament zouden worden. Een prachtig bijgebouw. Waar we tot nu toe veel zegen door ontvangen.

Nog weer wat later werd er steeds meer liturgie waaronder de sacramenten bij ontwikkeld. Ook een mooi bijgebouw aanvankelijk. Maar in de loop der jaren of beter gezegd van de eeuwen werden aan dat bijgebouw allerlei zaken toegevoegd. Het bijgebouw werd steeds groter totdat het oorspronkelijke gebouw nauwelijks meer zichtbaar was.

In het begin werden allerlei vooraf schaduwen uit het Oude Testament bij een sacrament naar voren gehaald. Denk aan het verhaal van Noach en de doortocht door de Rode Zee bij het sacrament van de doop. En denk aan het brood en de wijn, die Abraham bij Melchisedek ontving.

In de tijd van de Reformatie werd de hele Bijbel waaronder het Oude Testament weer gelezen en gewaardeerd. Het enorme bijgebouw liturgie en sacramenten werd ingrijpend gestript.

In het onderwijs van de Protestantse kerk zoals bijvoorbeeld in de Heidelbergse Catechismus gaan nog zes van de 52 hoofstukken, hier ‘zondagen’ genoemd over de sacramenten. Allerlei beelden uit de vroege kerk hebben hier nog steeds, gelukkig, een plek.

Onderwijs bij de Protestanten

In de Heidelbergse Catechismus gaat een deel over de sacramenten. Deze catechismus is in 52 zondagen verdeeld met voor iedere zondag enkele vragen.

Zondag 25, vraag 65 tot en met Zondag 30 vraag 82 gaan over de sacramenten.

Zondag 25 gaat over de sacramenten in het algemeen. Hier de vraag en het antwoord o de erste drie vragen.

Vraag 65 (verkort): vanwaar komt ons geloof? Antwoord 65: “Van den Heilige Geest, Die het geloof in onze harten werkt, … en het sterkt door het gebruik van de Sacramenten”.

Vraag 66: Wat zijn sacramenten? Antwoord 66: “De Sacramenten zijn heilige zichtbare waartekenen en zegelen, van God ingezet, opdat Hij ons door het gebruik daarvan
de belofte des Evangelies des te beter te verstaan geve en verzegele;
namelijk, dat Hij ons vanwege het enige slachtoffer van Christus
aan het kruis volbracht, vergeving der zonden en het eeuwige leven
uit genade schenkt”.

Vraag 67: Zijn dan beide, het Woord en de Sacramenten, daarhenen gericht, of daartoe verordend, dat zij ons geloof op de offerande van Jezus Christus aan het kruis, als op den enigen grond onzer zaligheid, wijzen? Antwoord 67: “Ja zij toch; want de Heilige Geest leert ons in het : Evangelie en verzekert ons door de Sacramenten, dat onze volkomen zaligheid in de enige offerande van Christus staat, die voor ons aan het kruis geschied is.”

Vraag 68: “Hoeveel Sacramenten heeft Christus in het Nieuwe Verbond of Testament ingezet?” Antwoord 68: Twee, namelijk den Heiligen Doop en het Heilig Avondmaal.

In de Heidelbergse Catechismus zijn ook bewijsteksten uit de Bijbel toegevoegd. Het zijn vooral indirecte verwijzingen, want het woord sacrament komt niet in de Bijbel voor. Bij vraag en antwoord 68 staan geen bewijsteksten. Is ook een keuze van de kerk.

Zondagen 26 en 27 gaan over de doop en zondag 28, 29 en 30 gaan over het avondmaal.

Onderwijs bij de Katholieken

Bij de Katholieken is een belangrijke bron de Katechismus van de Katholieke Kerk. In dit onderwijs is veel terug te vinden van de kerkvaders en van latere kerkleraren.

Het onderwijs begint met een sectie over ‘Het sacramentele heilsbestel’, bladzijde 247 tot 274.
Daarna gaat het over de zeven sacramenten:
– het doopsel. De onderdompeling in water is het symbool van ede begrafenis van de geloofsleerling in de dood van Christus, waaruit hij door de verrijzenis met Hem weer op staat als “nieuwe schepping”. Zie bladzijde 275-288.
– het vormsel, de volheid van de Geest ondergaan. Vervuld met de Heilige Geest begonnen de discipelen de grote daden van God te verkondigen. Zie bladzijde 288-295.
– de eucharistie is de oorsprong en het hoogtepunt van het heel het christelijk leven. Zie bladzijde 295-315.

Dan twee sacramenten van genezing
– het sacrament van boete en verzoening (de biecht) . Zie bladzijde 316-331.
– de ziekenzalving. Zie 331-337.

Tenslotte twee sacramenten die ten dienste van de geloofsgemeenschap staan.
– het wijdingssacrament, het sacrament van het apostolisch ambt. Het gaat er om dat de gave van de Heilige Geest wordt verleend, die het mogelijk maakt een ‘gewijde macht” macht uit te oefenen, die slechts van Christus zelf kan komen via de kerk. Zie bladzijde 338-351
– het huwelijk. Zie bladzijde 352-365.

Overwegingen

De sacramenten en de liturgie zijn in de eerste eeuwen van de kerk ontstaan en zijn daarna verder uitgebouwd. De Reformatoren hebben in de 16de eeuw deze liturgie en de sacramenten fors teruggesnoeid. Het terugsnoeien ging zowel over het aantal sacramenten als de bijbehorende vormen en de ideeën over de sacramenten.

Belangrijke vragen zijn, hebben de liturgie en de sacramenten iets goeds aan de kerk toegevoegd. Alleen in de beginfase, maar later ook nog? Hebben de reformatoren teveel of te weinig gesnoeid of niet goed gesnoeid? Dat zijn enkele vragen.